धनुषा । सरकारले जनकपुरधामस्थित ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्वको जानकी मन्दिर आसपासको क्षेत्रलाई ‘जोन ए’ संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गर्ने निर्णय गरेको छ । मन्त्रिपरिषद्ले गरेको निर्णयसँगै जानकी मन्दिर तथा आसपासका क्षेत्रमा हुने भौतिक संरचना निर्माण, पुनर्निर्माण तथा अन्य गतिविधिमा विशेष मापदण्ड पालना गर्नुपर्ने भएको छ ।

जानकी मन्दिर जनकपुरधामको धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सम्पदाका रूपमा रहेको छ । मन्दिरको मौलिक स्वरूप, ऐतिहासिक महत्व र आसपासको धार्मिक तथा सांस्कृतिक वातावरण संरक्षण गर्न सरकारले संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गर्ने निर्णय गरेको हो ।

संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणापछि मन्दिर आसपासमा जथाभावी भौतिक संरचना निर्माण गर्ने, पुराना संरचनामा आफूखुसी परिवर्तन गर्ने तथा सम्पदाको मौलिक स्वरूपमा असर पर्ने गरी संरचना थप्ने कार्य नियन्त्रण हुने अपेक्षा गरिएको छ । मन्दिर क्षेत्रको संरक्षण र व्यवस्थापनमा सम्बन्धित निकायले तोकेको मापदण्डअनुसार निर्माण तथा पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने व्यवस्था लागू हुने जनाइएको छ ।

जानकी मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गराउने प्रयास भइरहेका बेला सरकारले मन्दिर क्षेत्रलाई संरक्षित स्मारकको दायरामा ल्याउने निर्णय गरेको हो । विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गराउने प्रक्रियामा सम्पदाको मौलिकता, ऐतिहासिकता, सांस्कृतिक महत्व र संरक्षणको अवस्था महत्वपूर्ण मानिने भएकाले संरक्षित क्षेत्र घोषणालाई त्यसतर्फको महत्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ ।

यसअघि पनि पुरातत्व विभागले जानकी मन्दिरसहित आसपासका महत्वपूर्ण धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थललाई समेटेर संरक्षित क्षेत्र घोषणा गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको थियो । प्रस्तावित संरक्षित क्षेत्रमा जानकी मन्दिरसँगै शिवमन्दिर, राममन्दिर, सोनारपट्टी, जनकचोक, शिवचोक, तेलहा–मडहा पोखरी, अंगराजसर पोखरी हुँदै बारहबिघासम्मको क्षेत्र समेट्ने योजना अघि सारिएको थियो ।

जनकपुरधामको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व केवल जानकी मन्दिरमा मात्र सीमित छैन । मन्दिर वरपर रहेका विभिन्न धार्मिक स्थल, पोखरी, पुराना बस्ती, बजार तथा ऐतिहासिक संरचनाले यस क्षेत्रको मौलिक पहिचान निर्माण गरेका छन् । पछिल्ला वर्षमा बढ्दै गएको सहरीकरण तथा अव्यवस्थित भौतिक संरचना निर्माणका कारण यस्ता सम्पदाको मौलिकता र धार्मिक वातावरणमा असर पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको थियो ।

सरकारको पछिल्लो निर्णयले मन्दिर क्षेत्रको संरक्षणसँगै आसपासका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक संरचनाको संरक्षणमा समेत जोड पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । संरक्षित क्षेत्रभित्र निर्माण हुने नयाँ संरचनाले सम्पदाको स्वरूप, दृश्यात्मकता तथा सांस्कृतिक वातावरणमा असर नपार्ने गरी आवश्यक मापदण्ड निर्धारण र कार्यान्वयन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

जानकी मन्दिरको निर्माणसमेत ऐतिहासिक कालखण्डसँग जोडिएको छ । सन् १८९४ मा मन्दिरको शिलान्यास गरिएको र सन् १९११ मा निर्माण सम्पन्न भएको विवरण छ । मुगल तथा राजपूत शैलीको वास्तुकलाको प्रभाव देखिने यस मन्दिरलाई मिथिला क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा लिइन्छ ।

जनकपुरधाम आउने स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकका लागि समेत जानकी मन्दिर प्रमुख आकर्षणको केन्द्र हो । विवाहपञ्चमी, रामनवमी, जानकी नवमी, झुला लगायतका धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमा मन्दिर क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा श्रद्धालु तथा पर्यटकको आगमन हुने गरेको छ ।

संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा भएपछि सम्पदाको संरक्षण र स्थानीय बासिन्दाको दैनिक जीवनबीच सन्तुलन कायम गर्ने चुनौतीसमेत रहनेछ । संरक्षणका नाममा स्थानीयको परम्परागत बसोबास तथा व्यवसायमा अनावश्यक असर नपर्ने र विकास निर्माणका कामलाई पनि सम्पदामैत्री ढङ्गले अघि बढाउने गरी स्पष्ट मापदण्ड र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक देखिन्छ ।

सरकारको निर्णयलाई जानकी मन्दिरको संरक्षणसँगै जनकपुरधामको ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने महत्वपूर्ण कदमका रूपमा लिइएको छ । यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन भएमा जानकी मन्दिर क्षेत्रको मौलिकता जोगाउँदै भावी पुस्ताका लागि ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षण गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।